حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمد حسین بیاتی، استاد دانشگاه و عضو مجلس خبرگان رهبری امروز در گفت‌وگو با خبرنگار «شهر بیست»، با تبریک ولادت پیامبر رحمت، حضرت محمد مصطفی(ص) و امام جعفر صادق(ع)، مرور آموزه‌های ناب این دو پیشوای الهی را پاسخی برای نیازهای پیچیده جهان امروز دانست.

وی با اشاره به صفت امین بودن پیامبر اکرم(ص) و الگوگیری جوانان در فضای پر از رقابت و بی‌اعتمادی امروز، گفت: امانت‌داری حتی اگر فرض کنیم پشتوانۀ شرعی و دینی هم نداشته باشد، چنان ارزشی است که خرد انسانی به‌خوبی حُسن و ضرورت آن را درمی‌یابد. عقل بشر به‌طور فطری، خوبیِ این صفت را تشخیص می‌دهد؛ ویژگی‌ای که می‌توان روی آن سرمایه‌گذاری کرد تا زمینۀ گفت‌وگوی مشترک نه‌تنها میان نسلِ مسن‌تر و جوان، که حتی بین مسلمانان و غیرمسلمانان فراهم آید.

عضو گروه فقه مضاف دانشگاه باقرالعلوم(ع) افزود: همچنین می‌توان با تکیه بر همین ویژگیِ برجسته که در وجود رسول خدا متجلی بود، غیرمسلمانان را به سوی اسلام دعوت کرد.

بیاتی ادامه داد: همین‌طور می‌توان با اتکا به این دریافتِ مشترک عقلی، روحیۀ امانت‌داری را در جوانان پرورش و رشد داد؛ چرا که همان‌طور که گفته شد، امانت‌داری امری نیست که نیاز به استدلال پیچیده یا آموزش مستقیم داشته باشد، بلکه در عمل به روشنی هویدا می‌شود. اما مسئله اینجاست که چگونه می‌توان این خُلقیات پسندیده را به مهارتی کاربردی در زندگی تبدیل کرد؟

وی تصریح کرد: یکی از راه‌های موفق در این زمینه، الگوسازی است. تا زمانی که انسان به‌ویژه جوان الگوی عینی و عملی برای یک صفت مثبت یا منفی نبیند، ممکن است نسبت به آن نگرش یا احساس خاصی پیدا نکند. اما اگر بتوان در زندگی روزمره و امور جاری، الگوهای ملموس و واقعی نشان داد که مثلاً امانت‌داری چه آثار مثبتِ گسترده‌ای دارد، یا چگونه می‌تواند از پیامدهای منفی یک رویداد پیشگیری کند و در مقابل، خیانت در امانت چه تبعات سنگینی به دنبال خواهد داشت آن هم نه در قالب گفتار محض، بلکه در عمل و با ابزارهایی مانند تولید فیلم، ساخت محتوای روزآمد، رمان‌نویسی و مواردی از این دست، طبیعتاً این صفت به‌تدریج در وجود جوان نهادینه خواهد شد.

این عضو خبرگان رهبری در خصوص روحیه «تغییرگرایی مثبت» که بسیار با روحیه آرمان‌خواهی جوانان همخوانی دارد، گفت: ما می‌توانیم هر صفت مثبتی را با نشان دادن آثار و برکاتی که در زندگی فرد به دنبال دارد، در وجود او نهادینه کنیم. صرفاً اگر به نقل مطالب تاریخی اکتفا کنیم، شاید این به‌تنهایی کافی نباشد. حتی اگر تنها به استدلالِ آثار مفید یک ویژگی مثبت در زندگی بسنده کنیم، باز هم ممکن است نتیجه مطلوب حاصل نشود. اما اگر بتوانیم دست جوان را بگیریم و به او نشان دهیم که همین دو روزی که سعی کردی این رفتار را تغییر دهی، دو ثمره مثبت و دو برکت به زندگی تو افزود، این روش بسیار اثرگذارتر خواهد بود.

بیاتی ادامه داد: تمام فضایل اخلاقی با ارائه الگوی عملی و به کار بستن یک ویژگی مثبت در زندگی واقعی، می‌تواند آن حُسن را در وجود طرف مقابل به تصدیق و باور برساند.

وی افزود: تصویر پیامبر رحمت سرشار از محبت به کودکان و یتیمان است، اما در عین حال در برابر ظلم و بی‌عدالتی کاملاً قاطع بودند. ما می‌توانیم این ترکیب بی‌نظیر مهربانی و قاطعیت را که برای مدیریت زندگی شخصی و اجتماعی جوانان بسیار ضروری است، تبیین کنیم.

استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) ادامه داد: پیامبر اکرم(ص) در اوج قدرت، ساده‌ترین زندگی ممکن را داشت. در دوره‌ای که جوانان تحت تأثیر شبکه‌های اجتماعی و مدل‌های ظاهریِ پرهزینه قرار گرفته‌اند، می‌توان ساده‌زیستی را نه به عنوان یک محدودیت، که به عنوان یک سبک زندگی آزاده و باشکوه معرفی کرد.

وی افزود: باید با بیان روشن و عینیِ آسیب‌های تجمل‌گرایی، جوانان را به سوی درک حُسن ساده‌زیستی رهنمون کنیم. البته این تبیین باید عملی و عینی باشد. به عنوان مثال، یکی از آسیب‌های تجمل‌گرایی در زندگی روزمره، ایجاد چشم‌وهم‌چشمی و در نتیجه، ایجاد کدورت‌های پایدار میان اعضای یک خانواده است. این کدورت‌ها گاه چنان ریشه‌دار می‌شوند که پیوندهای مستحکم خانوادگی را سست می‌کنند. حال اگر این آثار سوء را در قالب یک اثر هنری مانند فیلم، داستان بلند یا دیگر قالب‌های اثرگذار به جوان نشان دهید، طبیعتاً او به‌صورت غیرمستقیم به ارزش نقطۀ مقابل تجمل‌گرایی، یعنی ساده‌زیستی، سوق پیدا خواهد کرد.

*امام صادق(ع) استاد گفت‌وگو و پرسشگری

بیاتی همچنین با اشاره به شخصیت و جایگاه والای رئیس مذهب جعفری، گفت: مکتب امام صادق(ع) بر پایه عقلانیت و استدلال بنا شده بود و ایشان به شاگردان خود یاد می‌داد چگونه فکر کنند، نه چه فکر کنند. این روش می‌تواند برای نسل جوانی که به دنبال یافتن حقیقت به دور از تحمیل و اجبار است، جذاب و راهگشا باشد.

وی افزود: استادان حوزه و دانشگاه باید در این عرصه پیشگام باشند. اگر بنده به عنوان یک استاد حوزه یا دانشگاه، توقع داشته باشم که مخاطبم هر چه می‌گویم صرفاً به دلیل سن بالاتر یا مطالعه چند کتاب بیشتر، با چشم بسته بپذیرد، طبیعتاً آن آموزش اصیل که از امام صادق (علیه السلام) مورد اشاره قرار گرفت، هرگز در جامعه نهادینه نخواهد شد؛ اما اگر من بپذیرم که مخاطبم با شوق و اشتیاق و با ذهنی جوان و پرسشگر در کلاس حاضر شده است و به نکاتی دست یافته که به ذهن من نرسیده است، و به او فرصت سؤال دادن، چالش کردن و حتی نقد را بدهم، در آن صورت، متعلم (چه دانش‌آموز، دانشجو یا طلبه) با همان روحیه پویا و جست‌وجوگر که از ویژگی‌های مکتب جعفری (صلوات‌الله‌علیه) است، رشد خواهد کرد و بارور می‌شود.

وی با اشاره به زندگی روزمره رئیس مذهب جعفری، عنوان کرد: امام صادق(ع) بر کار و تلاش اقتصادی شخصی بسیار تأکید داشت و خودشان نیز به کار کشاورزی می‌پرداختند. ما می‌توانیم این ویژگی تکیه بر خود و کارآفرینی را که پاسخ مستقیم به معضل بیکاری و انتظارات دولتی است، به جوانان بیاموزیم.

استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) ادامه داد: تغییر این فرهنگ نیازمند زمان و تلاش فرهنگی هدفمند است. اگر بخواهیم در این زمینه اقدام جدی انجام دهیم، باید همزمان به اقدامات فرهنگی و عملی متوسل شویم. باید تبیین کنیم که در دین، ارزش واقعی بر تولید، کشاورزی و کار یدی استوار است البته بدون آنکه ارزش سایر مشاغل نادیده گرفته شود؛ اما ارزش کشاورزی، دامداری (که در روایات شریفه بر آن تأکید شده) و بازرگانی، به هیچ‌وجه با کارهای ساده پشت‌میزنشینی و دیوانی قابل مقایسه نیست. این کار، علاوه بر فرهنگ‌سازی، نیازمند اقدام میدانی است. اگر واقعاً قصد داریم به کشاورز، کارگر و تولیدکننده بها دهیم، باید از امتیازات بی‌جهتی که به مشاغل دیوانی داده می‌شود، بکاهیم. به عنوان مثال، امروزه اگر فردی مدیر یک اداره باشد، صرفِ عنوان مدیریت، امتیازات و تسهیلاتی برای او فراهم می‌کند که لزوماً در اختیار یک کشاورز قرار نمی‌گیرد. باید در این زمینه بازنگری جدی صورت گیرد تا بتوانیم جامعه را به سمت کارهای تولیدی و ارزش‌آفرین سوق دهیم.

عضو مجلس خبرگان رهبری گفت: زندگی امام صادق (ع) پر از چالش و فشار بود، اما ایشان هیچگاه روحیه خود را از دست ندادند و به صورت فعال به تربیت نیرو ادامه دادند. این مقاومت هوشمندانه در برابر مشکلات، پیامی برای جوانانی دارد که ممکن است از شرایط اجتماعی ناامید شده باشند.

وی افزود: پیامی که همهٔ اولیای دین برای ما دارند، پیام امید است. هر ظلم و فشار و ستمی که بر جبههٔ حق وارد می‌شود، ناپایدار است و چون باطل محکوم به نابودی است، اگر ما به حق باور داشته باشیم و به ظهور پیروزیِ حق و نابودی باطل آن‌گونه که خدای متعال وعده فرموده ایمان آوریم، هرگز ناامید نخواهیم شد. ناامیدی از آن کسانی است که گمان می‌برند باطل و ظلم پایدار خواهد ماند. اما اگر انسانی دردِ هر چند شدیدی داشته باشد، و به او بگویند که پنج دقیقهٔ دیگر این درد از بین خواهد رفت، به راحتی آن را تحمل می‌کند؛ برخلاف زمانی که بگویند این درد یک ماه طول خواهد کشید یا تا پایان عمر با او همراه خواهد بود. ظلم و باطل نیز چنین است. اگر کسی بر اساس وعدهٔ الهی باور داشته باشد که «إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهوقاً» (همانا باطل نابودشدنی است) و اینکه باطل هر چه جولان دهد، سرانجام می‌رود و پایان می‌پذیرد، این ایمان، تاب‌آوری او را در برابر سختی‌ها بسیار افزایش خواهد داد.

استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) در پایان در خصوص ویژگی کلیدی مشترک بین پیامبر(ص) و امام صادق(ع) به عنوان یک  ابرقدرت برای موفقیت جوانان در زندگی امروز گفت: «جهاد علمی» و «جهاد عملی» یعنی تلفیقِ «باور و کار» و درهم‌آمیختنِ «علم و عمل» که اخلاق نیز در دایره‌ی همین عمل جای می‌گیرد، این پیوند، اکسیر اعظم و معجزه‌آفرین است. شاید بتوان به فرمایش رهبر شهیدمان اشاره کرد که چند سال پیش خطاب به جوانان بیان فرمودند و بر سه عنصر تأکید کردند؛ و در واقع، شاهد تجلیِ همان آموزه‌های نبوی و وَلَوی در این سخن هستیم: جوانان خوب است «تحصیل کنند»، «خودسازی اخلاقی داشته باشند» و «ورزش کنند». اینها همان جهاد علمی و جهاد عملی است.

گفت‌وگو: راضیه رضایی