«آمبروسیو كُنتارینی» دیپلمات ایتالیایی، به عنوان سفیر هیئت اعزامی جمهوری ونیز در زمان سلطان اوزون‌حسن آق‌قویونلو به ایران سفر کرد. او در سفرنامه‌اش نام قم را به صورت Como ثبت کرده و شرحی نسبتاً کوتاه اما ارزشمند از آن ارائه داده است. مشاهدات این دیپلمات، جایگاه راهبردی قم را در مسیرهای ارتباطی ایران آشکار می‌سازد؛ شهری که به سبب موقعیت جغرافیایی خود، به عنوان اقامتگاه زمستانی پادشاه و سپاه آق‌قویونلو مورد استفاده قرار می‌گرفته است. افزون بر این، اشاره او به بازارها و کاروانسراهای قم، نشان‌دهنده نقش اقتصادی شهر در تسهیل دادوستد و رفت‌وآمد کاروان‌ها در آن روزگار است.

علیرضا رحیمی منتقد سینما طی یادداشتی در نقد فیلم «بچه مردم» به کارگردانی محمود کریمی، نوشت: «حضور ولو اندک بازیگران بزرگ و توانمند در قصۀ فیلم تلاشی‌ست مأجور چون تذهیب زیبایی در کناره‌های متن؛ تصاویر فیلم یادآور قاب‌بندی‌ها و میزانسن‌های سینمای «وس ‌اندرسون» با همان رنگ و لعاب‌هاست. همان چرخ‌زدن‌های خط‌کشی‌شدۀ دوربین؛ همان قطع خوردن به قاب‌های آشنا اما کاش در پایان فیلم کمی دست فیلمساز برای باز کردن تنالیتۀ رنگ نمی‌لرزید و دست‌کم وداعی رنگین و خیال‌انگیز رقم می‌زد.»

در زمانی که هنوز عکاسی وجود نداشت و تنها راه ثبت سیمای شهرها نقاشی بود، نخستین تصاویر قم، همچون بسیاری از شهرهای دیگر، نه به دست ایرانیان بلکه توسط اروپاییانی کشیده شد که در روزگار صفوی به ایران سفر کرده بودند. این طرح‌ها حاصل نگاه شخصی آنان به شهری ناآشنا بود؛ نگاهی که میان واقعیت و خیال نوسان می‌کرد. با این حال، امروزه همین آثار هنری به عنوان نخستین اسناد تصویری از چهره قم شناخته می‌شوند.

«جان کارترایت» کشیش انگلیسی بود که با هدف مطالعه جهان، سفر پژوهشی خود را آغاز کرد و از طریق امپراتوری عثمانی وارد ایران صفوی شد. در سال ۱۶۰۰ میلادی (۹۷۹ خورشیدی)، در دوران شاه عباس اول، از شهر قم عبور کرد و مسیر خود را به سمت اصفهان ادامه داد. او مشاهدات خود را در سال ۱۶۱۱ میلادی در قالب سفرنامه‌ای با عنوان «سفرهای واعظ» منتشر کرد.

یکی از چهره‌های کم‌تر شناخته‌شده تاریخ هنر قم، استاد محمدطاهر قصّاع قمی از کاشی‌سازان دوره قاجار است؛ هنرمندی که آثار برجای‌مانده‌اش نشان از درک عمیق او از زیبایی‌شناسی ایرانی دارد و از جمله آثار شاخص او می‌توان به کاشی‌کاری‌های ایوان شمالی امامزاده علی‌بن‌جعفر(ع) و درگاه گنبدخانه امامزاده شاه‌اسماعیل بیدقان اشاره کرد.

غول آهنینی که روزی لرزه بر شیشه‌های خانه‌های قدیمی قم می‌انداخت، حالا دیگر به یک مسیر خاکی تبدیل شده است؛ ریل‌هایی که زمانی نشانه پیشرفت بودند، یکی‌یکی زیر تیغ لودرها رفتند و جای خود را به خاکی خاموش دادند. سرنوشت خط‌آهن درون‌شهری قم، از خاطره‌ای نوستالژیک تا نمادی از تصمیم‌های شتاب‌زده، داستانی است از قطاری که ایستاد، اما پرسش‌هایش هنوز در مسیر مانده‌اند.

در دی‌ماه ۱۴۰۳ گزارشی درباره وضعیت نامطلوب آب‌انبار کوه نمک در راستای جلب توجه مسئولان در پایگاه خبری «شهر۲۰» منتشر شد. خوشبختانه پس از چند ماه، اداره‌کل میراث فرهنگی قم اقدام به مرمت این آب‌انبار کرد؛ اقدامی که درخور قدردانی است اما آنچه امروز در جریان مرمت آب‌انبار کوه نمک دیده می‌شود، پرسش‌هایی جدی درباره اصالت بنا و اصولی بودن مداخلات ایجاد کرده است؛ در برخی بخش‌ها، مصالح به‌کاررفته و شیوه بازسازی، چندان همسو با بافت تاریخی این آب‌انبار به نظر نمی‌رسد و همین موضوع می‌تواند از اصالت آن بکاهد.

بسیاری تصور می‌کنند پل عسگرآباد که در کیلومتر پانزده جاده قدیم قم-تهران قرار دارد، همان پل شاهی راه دولتی عهد ناصری است. اما واقعیت این است که این دو پل از یکدیگر متمایزند و در زمان‌های متفاوت ساخته شده‌اند. دلیل این سوءتفاهم در مطالعات تاریخی احتمالاً آن است که هر دو پل در مسیر جاده قاجاری تهران-قم و بر روی رودخانه قره‌چای قرار داشته‌اند.

در شهر قم دو مسجد به عنوان مسجد جامع شناخته می‌شوند؛ نخست مسجد جامع قم که در خیابان آذر و در مجاورت مدرسه جهانگیرخان واقع شده و دیگری مسجد امام حسن عسکری(ع)، معروف به مسجد جامع عتیق که در نزدیکی حرم حضرت معصومه(س) قرار دارد. این دو مسجد از قدیمی‌ترین مساجد قم به شمار می‌روند، اما برای تعیین این‌که کدام‌یک قدیمی‌تر است، باید به دو نکته توجه کرد: زمان احداث اولیه و قدمت بنای فعلی.

از روزی که فرانسه در سال ۱۸۳۹ میلادی نخستین شیوه عملی عکاسی را به جهان معرفی کرد تا امروز که در ایران پروژه‌ای چون «نمابین» چشم‌اندازهای تازه‌ای از جهان پیرامون را ثبت و به اشتراک می‌گذارد، عکاسی راهی طولانی پیموده است؛ راهی که هم دانش آزاد و هم خلاقیت فردی را در خدمت ثبت حافظه بصری بشر قرار داده است.