شهر بیست/ سرویس فرهنگ و هنر _ یونس عزیزی روزنامه‌نگار، نویسنده و داستان‌نویس: شاهنامه یکی از بزرگ‌ترین آثار ادبی زبان فارسی و مهم‌ترین متن حماسی ایران است که توسط حکیم ابوالقاسم فردوسی سروده شد. این اثر فقط یک مجموعه داستان نیست؛ بلکه روایت هویت تاریخی، فرهنگی و اخلاقی ایرانیان است. موضوعاتی مثل عدالت، خرد، گذرایی قدرت، وفاداری، اخلاق و سرنوشت انسان در سراسر اثر دیده می‌شود.

شاهنامه نقش بزرگی در حفظ زبان فارسی پس از ورود زبان عربی به ایران داشت و تا امروز بر ادبیات، هنر، نقاشی، موسیقی و هویت فرهنگی ایرانیان تأثیر گذاشته است.

تقریباً سراسر شاهنامه بر محور پهلوانی، جنگ، دفاع از ایران و مبارزه با ظلم می‌گردد. شخصیت‌هایی مانند رستم، سهراب، سیاوش و اسفندیار نماد شجاعت، وفاداری و گاهی تراژدی انسانی هستند. مثلاً داستان رستم و سهراب فقط روایت یک نبرد نیست؛ بلکه درباره ناآگاهی، سرنوشت و درد انسانی است. همین ترکیب پهلوانی و اندوه انسانی باعث شده شاهنامه در مقایسه با حماسه‌های غربی عمق بیشتری داشته باشد.

مقایسه شاهنامه با حماسه‌های غربی مثل ایلیاد و اودیسه یا حتی حماسه‌های قرون وسطایی اروپا، نشان می‌دهد گرچه همه آن‌ها درباره قهرمانی و نبرد‌اند، اما نگاهشان به انسان، سرنوشت و جامعه تفاوت‌های عمیقی دارد. در شاهنامه قهرمان معمولاً پهلوانی اخلاق‌مدار و مسئول در برابر جامعه‌اند. مثلاً رستم فقط یک جنگ‌جو نیست؛ او نگهبان ایران و نماد خرد، وفاداری و مسئولیت است. قهرمان شاهنامه اغلب برای ایران می‌جنگد، به اخلاق و پیمان اهمیت می‌دهد و حتی در اوج قدرت، گرفتار اندوه و تراژدی می‌شود اما در حماسه‌های غربی در آثاری مثل ایلیاد، قهرمان بیشتر بر افتخار فردی تمرکز دارد.

یکی دیگر از مهم‌ترین تفاوت‌ها این است که فردوسی بارها خرد را بالاترین ارزش معرفی می‌کند و می‌گوید: «خرد چشم جان است چون بنگری». به همین دلیل در شاهنامه، پهلوان بدون خرد شکست می‌خورد اما در بسیاری از حماسه‌های غربی، شجاعت، قدرت بدنی یا افتخار جنگی برجسته‌تر از خرد هستند.

از این منظر، برای پرداختن به مفاهیمی همچون میهن، حماسه و مقاومت از منظر شاهنامه، تنها تحلیل داستان‌های شاهنامه کافی نیست بلکه باید به هسته فلسفی شاهنامه مراجعه کرد.

از منظر اسطوره‌ای، میهن جایی است که شکوه و مشروعیت در آن قرار دارد. در شاهنامه، میهن تنها مرزهای جغرافیایی یا قلمروهای حکمرانی نیست. از نظر فردوسی، میهن زمانی معنا پیدا می‌کند که حق در آن جاری باشد. از این رو، عشق به میهن در شاهنامه، نه یک عاطفه‌ گذرا، که یک مسئولیت وجودی است. این میهن، در طول تاریخ، همواره در معرض حمله دشمنان بوده است و برای حراست از آن نیاز به قهرمانانی داشته که حماسه خلق کنند.

حماسه، در نگاه نخست، تنها روایت خون و شمشیر است اما در کلام فردوسی، حماسه چیزی فراتر از پیروزی در میدان نبرد است؛ حماسه یک انتخاب است. انتخابی که انسان، میان تسلیم و ایستادگی با تکیه بر اراده‌ خویش، ایستادگی را انتخاب می‌کند.

سؤالی که مطرح می‌شود این است که این حماسه چگونه رقم می‌خورد. اگر در متن شاهنامه به رستم که نماد مقاومت در برابر تهدیدهاست نگاه کنیم، خواهیم دید که با اراده خود در برابر دشمنان، حماسه را رقم می‌زند. یا اگر به سهراب که نماد ایستادگی است بنگریم؛ یا به کاوه که مقاومت را در دل ملت‌ها روشن می‌کند، مفهوم حماسه و مقاومت را خواهیم یافت.

نکته قابل توجه آنکه نباید حماسه را تنها در جسم مردان سلحشور دید بلکه حماسه، در اراده‌ تمام مؤلفه‌های جامعه، از مرد و زن، جریان دارد. اگر حماسه‌ مردان، نماد ایستادگی در خط مقدم و نبرد است، حماسه‌ زنان، نماد تداوم روح حماسه و مقاومت است.

مثلاً «رودابه‌» که با ایستادگی و کلام خود، در میان‌ تحولات سیاسی و جنگ‌های بی‌امان، نقش هدایت‌گر و پاسدار ارزش‌ها را ایفا می‌کند یا «گردیه» که با حضور خود، در تار و پود حماسه، معنای وفاداری و ایستادگی را بازتعریف کرد. این زنان، نه تنها در پس پرده‌ها، که در بطن حوادث، با کلام و ایستادگی، آنچه را که مردان با شمشیر به دست می‌آوردند، آن را تثبیت می‌کردند.

بنابراین حماسه در نگاه شاهنامه، یک پدیده‌ جنسیتی نیست، بلکه یک پدیده از جنس اراده است. حماسه، زمانی کامل می‌شود که هم مردان در جبهه‌های دفاع، و هم زنان در ستون‌های مقاومت و بازتولید حماسه، در کنار یکدیگر بایستند. این الگوهای رفتاری کهن، فراتر از قصه‌های گذشتگان، در خون مردان و زنان ما جاری است.

در شاهنامه، قهرمانان تنها با شمشیر، حماسه نمی‌سازند؛ آن‌ها با نگرش خود به ظلم، حماسه خلق می‌کنند. آن‌ها به ما می‌آموزند که مقاومت، یعنی نفی تسلیم. این همان نقطه‌ای است که در آن، مقاومت از یک حالت دفاعی، به یک ساختار ماندگار و کنش بدل می‌شود. در اینجا مفهوم مقاومت معنا پیدا می‌کند. مقاومت در نگاه اسطوره‌ای، نه به معنای نفی شکست، بلکه به معنای صبر رستم‌وار در برابر تقدیر است. قهرمان شاهنامه، کسی نیست که هرگز نمی‌بازد، بلکه کسی است که در برابر طوفان‌های بی‌رحم تاریخ، کمر خم نمی‌کند. او می‌داند که شاید فردا، در نبردی دیگر، جان خود را فدا کند، اما امروز، ایستادن، تنها راه مقابله با دشمن، ظلم و ستم است.

این مفاهیم، نه در کتاب‌های کهن، که در میدان‌های عمل معنا می‌یابند. تاریخ نشان داده است که حماسه، با تماشای کلمات زنده نمی‌شود، بلکه با خون ایستادگان، تجدید حیات پیدا می‌کند‌.

امروز، وقتی به وقایع اخیر و شکوه دفاع حماسی از میهن در برابر حمله متجاوزین نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که آن اسطوره‌های قدیمی، از دل جبهه‌های امروز برآمده‌اند. دفاع ما در جنگ اخیر، بازخوانی عملی مفاهیم حماسی در شاهنامه است. این جنگ نشان داد حماسه از مرزهای زمان عبور می‌کند و دوباره جان می‌گیرد. آنچه امروز در برابر متجاوزان می‌بینیم، همان پیوند دیرینه «میهن، حماسه و مقاومت» است که فردوسی از آن سخن گفته است.

این روزها، در برابر تهاجم دشمن، ما شاهد خلق دوباره‌ حماسه‌‌ایم. وقتی میهن در طوفان‌های سیاسی و نظامی قرار گرفت، مقاومت ما، تنها پاسخ به حمله نبود؛ بلکه تلاش برای بازتولید همان شکوه باستانی بود که توانست واقعیت‌های جدیدی را خلق کند. ملت ایران با مقاومت خود، در حال نوشتن فصل جدیدی از شاهنامه‌ معاصر است؛ فصلی که در آن، حماسه نه از کتاب‌ها، بلکه از دل ایستادگی مردمی برمی‌آید.