شهر بیست/ سرویس فرهنگ و هنر _ جواد بخشی: در زمانی که هنوز عکاسی وجود نداشت و تنها راه ثبت سیمای شهرها نقاشی بود، نخستین تصاویر قم، همچون بسیاری از شهرهای دیگر، نه به دست ایرانیان بلکه توسط اروپاییانی کشیده شد که در روزگار صفوی به ایران سفر کرده بودند. این طرح‌ها حاصل نگاه شخصی آنان به شهری ناآشنا بود؛ نگاهی که میان واقعیت و خیال نوسان می‌کرد. با این حال، امروزه همین آثار هنری به عنوان نخستین اسناد تصویری از چهره قم شناخته می‌شوند.

در آن دوران، نگاه غالب در نقاشی ایران، ذهن‌گرا و آرمانی بود و تلاشی برای بازنمایی دقیق واقعیت بیرونی صورت نمی‌گرفت. هنرمندان ایرانی بیش از آن‌که به مشاهده و مستندسازی بیندیشند، در پی تزیین و معناگرایی بودند. از سوی دیگر، نبودِ سنت نقشه‌کشی پرسپکتیوی، فقدان سفارش‌های حکومتی برای ثبت مناظر، و بی‌توجهی به نگاه علمی در هنر، سبب شد تا هیچ جریان منظمی برای تصویرگری از شهرها در ایران شکل نگیرد.

در مقابل، اروپاییان در آن زمان وارد دوره‌ای از گسترش جغرافیایی، علمی و هنری شده بودند. با رشد علم نقشه‌برداری، توسعه صنعت چاپ و افزایش سفرهای سیاسی و تجاری، امکان ثبت تصویر سرزمین‌های ناشناخته فراهم شد و این اقدام به ضرورتی فرهنگی و سیاسی بدل گردید. بنابراین نقاشان همراه سفیران و بازرگانان به ایران می‌آمدند تا سیمای شهرها، مناظر طبیعی و زندگی مردم را برای مخاطبان اروپایی به تصویر بکشند.

آدام اولئاریوس، ریاضی‌دان، جغرافی‌دان، نقاش و ادیب آلمانی در زمان شاه صفی به عنوان منشی هیئت اعزامی دوک‌ هولشتاین به ایران سفر کرد. او در روزهای ۱۹ تا ۲۱ جولای ۱۶۳۷ جولیانی (هشتم تا دهم مرداد ۱۰۱۶ خورشیدی) در قم اقامت داشت. اولئاریوس در این سفر، دورنمایی از شهر قم ترسیم کرد؛ تصویری که در سال ۱۶۴۷ میلادی در سفرنامه‌اش منتشر شد و قدیمی‌ترین تصویر شناخته‌شده از شهر قم به شمار می‌رود.

گیوم ژوزف گِرِلو، نقاش فرانسوی، در زمان شاه سلیمان همراه ژان شاردن، تاجر و سیاح فرانسوی، به ایران سفر کرد. او در روزهای ۱۴ تا ۱۶ جون ۱۶۷۳ میلادی (۲۵ تا ۲۷ خرداد ۱۰۵۲ خورشیدی) در قم اقامت داشت. گرلو در این سفر چهار تصویر از قم ترسیم کرد: دورنمای شهر، حرم حضرت معصومه(س)، مقبره شاه صفی و مقبره شاه عباس دوم که این تصاویر در سال ۱۶۸۶ میلادی در سفرنامه شاردن منتشر شدند.

کورنلیس دِ بروین، نقاش و جهانگرد هلندی، در روزگار شاه سلطان حسین صفوی به ایران سفر کرد. او در روزهای ششم تا هشتم نوامبر ۱۷۰۳ میلادی (۱۵ تا ۱۷ آبان ۱۰۸۲ خورشیدی) در قم اقامت داشت. د بروین در این سفر سه تصویر از قم ترسیم کرد: دورنمای شهر، یخچالی در کنار مسجد و بخشی از برج و باروی شهر که این تصاویر در سال ۱۷۱۴ میلادی در سفرنامه‌اش منتشر شدند.

افزون بر این هشت تصویر، دو تصویر دیگر نیز در دوران صفوی از قم منتشر شد: یکی در سال ۱۶۹۰ میلادی در کتاب یاکوب پیترز و دیگری در سال ۱۷۲۸ میلادی در کتاب پیتر فان دِر آ که هر دو از ناشران هلندی بودند. بررسی‌ها نشان می‌دهد که هیچ یک از این دو فرد سفری به ایران نداشته‌اند و آثارشان بازترسیمی از تصویر آدام اولئاریوس است: تصاویری که در مقایسه با نسخه اصلی، حاوی جزئیاتی غیرواقعی‌ هستند.

این ده تصویر شناخته‌شده از قم صفوی، حاصل گسترش ارتباطات فرهنگی میان ایران و اروپا در آن روزگار هستند و بازتابی از نگاه هنرمندان غربی به سیمای یکی از مهم‌ترین شهرهای مذهبی ایران به شمار می‌روند. بررسی تطبیقی این تصاویر با منابع مکتوب و بناهای برجا‌مانده، می‌تواند به شناختی دقیق‌تر از تحولات کالبدی و سیمای تاریخی قم بینجامد.