شهر بیست/ سرویس فرهنگ و هنر: کتابفروشی «دنیای کتاب» قم در نخستین نشست فرهنگی خود در هفته کتاب و کتابخوانی میزبان «کاظم طلایی»، تصویرگر مطرح کتاب‌های کودک و نوجوان و مدیر مسئول انتشارات «طلایی» با موضوع «بررسی ابعاد و فرایند تولید فرهنگ‌نامه» بود.

طلایی که علاوه بر داوری در جشنواره‌های معتبر هنری و مطبوعاتی، سابقه سه دهه حضور در مجلات «رشد» را به‌عنوان تصویرگر، گرافیست و مدیر هنری در کارنامه دارد، از سال ۱۳۸۳ انتشارات «طلایی» را با هدف انتشار فرهنگ‌نامه برای مخاطب عام و به‌خصوص نوجوانان و جوانان راه‌اندازی کرد که از جمله آثار ماندگار این نشر می‌توان به فرهنگ‌نامه‌های کلید دانش، نام‌آوران، حیات وحش ایران، نجوم و فضا، مشاغل و تاریخ ایران اشاره کرد.

کاظم طلایی در ابتدای این نشست که با حضور جمعی از ناشران، تصویرگران و علاقه‌مندان برگزار شد، به پیشینه تولید فرهنگ‌نامه‌های کودک و نوجوان در دنیا اشاره کرد و گفت: انتشار کتاب‌های مرجع کودک و نوجوان تاریخچه طولانی زیادی در دنیا ندارد؛ نخستین فرهنگ‌نامه برای کودکان در حدود ۱۶۰ سال قبل توسط انتشارات «لاروس» در فرانسه به صورت الفبایی تولید شد. در ادامه انتشارات «بریتانیکا» نیز به مانند «لاروس»، چند دانشنامه را به صورت الفبایی منتشر کرد اما انتشارات «آکسفورد» در حدود ۶۰ سال قبل برای اولین‌بار، فرهنگ‌نامه را به صورت موضوعی تولید و چاپ کرد.

وی تصریح کرد: تولید فرهنگ‌نامه کار بسیار زمان‌بر و پرهزینه‌ای است و به همین دلیل بیشتر کشورها ترجیح می‌دهند این آثار را ترجمه کنند تا تولید؛ به طور مثال، غالب کشورهای اروپایی، کپی‌رایت فرهنگ‌نامه‌های «بریتانیکا» را خریداری و ترجمه می‌کنند.

*نخستین دانشنامه در ایران

مدیر مسئول انتشارات طلایی به پیشینه تولید دانشنامه در ایران اشاره کرد و افزود: در ایران، «دائره‌المعارف مصاحب» نخستین دانشنامه‌ای بود که در حوزه لغت‌شناسی برای بزرگسالان منتشر شد و مؤسسه آمریکایی انتشارات «فرانکلین» نیز مجموعه هفده جلدی «موریس» را به عنوان اولین دانشنامه کودکان و نوجوانان در ایران، ترجمه و منتشر کرد.

طلایی ادامه داد: این دانشنامه در زمانی به چاپ رسید که کتاب‌های حوزه کودک و نوجوان بسیار کم بود و فرهیختگانی که دغدغه فرهنگ ایرانی را داشتند، وقتی ترجمه این اثر را دیدند، تصمیم گرفتند یک جلد با عنوان فرهنگ‌نامه ایران را به این مجموعه اضافه کنند، گرچه به قدرت آن ۱۷ جلد نبود اما به بخشی از نیازهای زمانه پاسخ می‌گفت.

وی تصریح کرد: فرهنگ‌نامه‌هایی که در کشورها تولید می‌شود با عینک آن کشور به دنیا نگاه می‌کند و همان زمان هم می‌گفتند فرهنگ‌نامه «موریس»، محتوای خودش را با عینک آمریکایی به کودکان و نوجوانان ما عرضه می‌کند و فرهیختگان ما از این موضوع ناراحت بودند، به همین دلیل در آن زمان «توران میرهادی» به فکر این افتاد که فرهنگ‌نامه‌ کودکان و نوجوانان را منتشر کند، منتهی از زمان این ایده در دهه چهل تا زمان انتشار اولین جلد آن در سال ۱۳۷۱ حدود سه دهه طول کشید و این فرهنگ‌نامه به همت شورای کتاب کودک و با سرمایه‌گذاری ناشران به صورت الفبایی تولید شد که امروز نیازمند به‌روزرسانی محتوایی و فرمی است.

*انقلاب در تولید فرهنگ‌نامه

طلایی اضافه کرد: بعدها فرهنگ‌نامه‌هایی که توسط انتشارات «کینگ فیشر» عرضه شد، معماری اطلاعاتی متفاوتی داشت و بار محتوایی را از متن به تصویرسازی منتقل کرد که این یک انقلاب در تولید دانشنامه‌ها بود.

وی با بیان خاطره از یک شرکت تولید کفش ایرانی که نشان‌واره آن را طراحی کرده بود، گفت: یک روز یکی از مدیران این شرکت به من گفت، می‌خواهم کتاب‌های درسی ایران را به آمریکا ببرم تا بچه‌های ایرانی آنجا فارسی یاد بگیرند. آن کتاب‌ها را برایش تهیه کردم و در ازای این کار، آخرین نسخه فرهنگ‌نامه کودک و نوجوان را از آمریکا برایم آورد.

مدیر نشر طلایی ادامه داد: قبل از این هدیه در حوزه فرهنگ‌نامه کار کرده بودم و برایم سؤال بود، چرا ناشران در زمینه فرهنگ‌نامه که ۵۰ تا ۶۰ نفر نویسنده تصویرگر عکاس و گرافیست دارد و پُرکار است وارد نمی‌شوند؟ زمانی که در مجلات رشد کار می‌کردم در حوزه‌های مختلف همه مترجمان، نویسندگان و گرافیست‌ها را می‌شناختم و چون خلأیی را در این زمینه احساس کردم، دست به تألیف فرهنگ‌نامه زدم. وقتی آخرین نسخه فرهنگ‌نامه نوجوان را آن شخص برایم آورد بسیار جذبش شدم. نسخه‌ای که برای یکی از بهترین ناشران آمریکایی بود.

طلایی در ادامه با بیان اینکه در حوزه نشر، نخستین تجربه‌اش تولید فرهنگ‌نامه «کلید دانش» بود که با مشارکت ۱۰۰ نویسنده و گرافیست و عکاس منتشر شد، گفت: این فرهنگ‌نامه را به‌صورت مشارکتی با انتشارات «پیام عدالت» منتشر کردم. این اثر توانست جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی را دریافت کند. فرهنگ‌نامه «نام‌آوران» نیز اثر دیگری بود که بعد از دو سال از انتشار برنده جایزه کتاب سال شد. بعد از آن «حیات وحش ایران» را با مشارکت ۱۳ نویسنده و ۲۱ عکاس منتشر کردم، اثری که جایزه‌ای نبود که در ایران دریافت نکرده باشد.

*کارکرد فرهنگ‌نامه

وی در بخش دیگری از این نشست به کارکرد مهم فرهنگ‌نامه‌ها اشاره کرد و گفت: در فرهنگ‌نامه باید با کمترین کلمات یک موضوع را معرفی کرد و حرفی که در فرهنگ‌نامه می‌زنید باید مستند باشد. هرکسی نمی‌تواند فرهنگ‌نامه بنویسد. کسی که در حوزه دانشنامه وارد می‌شود باید یک عمر کار علمی کرده باشد، لغت‌شناس باشد و فرهنگ‌نامه‌های مختلف را مطالعه کرده باشد.

مدیر مسئول انتشارات طلایی با تأکید بر اهمیت کتاب‌های مرجع در دنیا، گفت: دانشنامه‌ها به عنوان کتاب‌های مرجع، مادر و پایه شناخته می‌شوند که کودکان و نوجوانان و اهالی علم و فرهنگ و ادبیات باید مرتب با آنها ارتباط داشته باشند.

*استقبال از فرهنگ‌نامه «کلید دانش»

طلایی اضافه کرد: زمانی که ما فرهنگ‌نامه «کلید دانش» را منتشر می‌کردیم، فضای مجازی وجود نداشت که وقت کودکان و نوجوانان در آن صرف شود؛ اشتیاق زیادی برای مطالعه وجود داشت و به همین دلیل آن نسل‌ با این فرهنگ‌نامه‌ها زندگی می‌کرد و بزرگ می‌شد.

*ویژگی‌های متمایز «فرهنگ‌نامه حیات وحش ایران»

وی به «فرهنگ‌نامه حیات وحش ایران» اشاره کرد و گفت: انتشار این کتاب ثمره سه سال تلاش بی‌وقفه بود، این کتاب برای همه سنین و اقشار مفید بود و چند ویژگی شاخص داشت؛ در این اثر، آناتومی کامل جانور را به مخاطب نشان دادیم، برای هر جانور شناسنامه تهیه کردیم، در محیط طبیعی ایران از آنها عکاسی شد و از همه مهم‌تر به نقش و جایگاه جانوران در «باور کهن ایرانیان» و در «ادبیات فارسی» پرداختیم.

مدیر مسئول انتشارات طلایی اضافه کرد: این نوع نگاه به حیات وحش از منظر دیرینه‌شناسی و ادبیات در کتاب‌های فرهنگ‌نامه و مرجع مرسوم نبود ولی ما در این اثر به آن توجه کردیم و وقتی رئیس نمایشگاه کتاب فرانکفورت آلمان به نمایشگاه کتاب تهران آمده بود و در غرفه ما حاضر شد، بعد از مشاهده این کتاب به وجد آمد و گفت تا به حال کتابی را ندیده بودم که باورهای کهن و ادبیات آن کشور را با حیات وحش پیوند زده باشد.

طلایی تصریح کرد: برای پیدا کردن برخی تصاویر فرهنگ‌نامه حیات وحش ایران مثل گونه «ماهی کور» به شهرهای دورافتاده سفر می‌کردیم، وقتی با استاد حسن مقیمی از عکاسان حیات وحش آشنا شدم، خیال‌مان از بابت عکس‌های تمیز و درجه‌یک راحت شد؛ جالب اینکه در آن زمان یک بار به ساختمان باعظمت سازمان محیط زیست برای دریافت تصاویر حیات وحش مراجعه کردم اما دست‌شان برای ارائه تصاویر خالی بود!

وی ادامه داد: خوشبختانه امروز تولید فرهنگ‌نامه‌ها به قدری تخصصی و البته گسترده شده که برای خردسالان هم کتاب‌های مرجع منتشر می‌شود، اگرچه برخی از این آثار فقط با نگاه اقتصادی است و مؤلفه‌های فرهنگ‌نامه را ندارد.

*مراکز علمی ایران به تولید دانشنامه بها نمی‌دهند

مدیر مسئول انتشارات طلایی با انتقاد از اینکه مراکز علمی در ایران چندان به تولید فرهنگ‌نامه‌ها بها نمی‌دهند، گفت: در دنیا، دانشگاه‌های بزرگ و با قدمت بالا روی تولید فرهنگ‌نامه‌ها کار می‌کنند، امروز انتشارات «بریتانیکا» به فیزیک کتاب بسنده نکرده و سایت معتبری راه‌اندازی کرده که با دریافت هزینه، تمامی اطلاعات اعم از متن و تصویر و فیلم و نقاشی هم به مخاطب ارائه می‌دهد.

*ضرورت راه‌اندازی سایت فرهنگ‌نامه

طلایی تصریح کرد: آرزوی من این است که افرادی دغدغه‌مند پیدا شوند تا با تلاش و همکاری و خرد جمعی بتوانیم به مانند «بریتانیکا»، تمامی محتوای فرهنگ‌نامه‌هایی را که تاکنون منتشر کردیم در قالب یک سایت به کودکان و نوجوانان عرضه کنیم و در سطح بین‌الملل هم اطلاعات را از نگاه شرقی و از زاویه دید خودمان به دنیا معرفی کنیم، چرا ما فقط مصرف‌کننده باشیم.

*انتقاد از کم‌کاری نهاد کتابخانه‌ها در خرید فرهنگ‌نامه

وی همچنین از نهاد کتابخانه‌های کشور انتقاد کرد و گفت: متأسفانه جایی که سردمدار تجهیز کتابخانه‌های عمومی کشور است، برخی از فرهنگ‌نامه‌های ما را به بهانه گران‌بودن خریداری نمی‌کرد و می‌گفت به جای این اثر، یکصد کتاب کودک و نوجوان خریداری می‌کنم، در حالی که جای این فرهنگ‌نامه‌ها در کتابخانه‌های سراسر کشور است تا کودکان و نوجوانان و دانش‌آموزان بتوانند از آن استفاده کنند.

مدیر مسئول انتشارات طلایی ادامه داد: به جرئت می‌توانم بگویم هیچ نهادی ما را حمایت نکرد ولی این کتاب‌ها راه خودش را پیدا کرد، فرهنگ‌نامه‌ «کلید دانش» و «نام‌آوران» کتاب سال جمهوری اسلامی شدند، فرهنگ‌نامه «حیات وحش» ۱۴ جایزه دریافت کرد و برای ما افتخار بود.

*ناشر خصوصی را رقیب ندانید

طلایی افزود: حتی سازمان محیط زیست، ما را رقیب خودش می‌دانست اما کتاب‌هایی را تولید کرد که از همین کتاب فرهنگ‌نامه حیات وحش الگو گرفته بود. به طور مثال، اطلس «تالاب‌های ایران» را با هزینه زیاد تولید کرد که هم بسیار پر غلط بود و هم گرافیک ضعیفی داشت.

*«جاودانه‌های ایران» تولید می‌شود

وی تصریح کرد: در حال حاضر در حال آماده‌سازی و تولید فرهنگ‌نامه «جاودانه‌های ایران» هستیم که به معرفی اماکن تاریخی ثبت‌شده ایران در یونسکو می‌پردازد، چهارساله که در حال کار روی این اثر هستیم و هنوز به پایان نرسیده و تصویرسازی پردردسری دارد.

مدیر مسئول انتشارات طلایی ادامه داد: تولید فرهنگ‌نامه تجربه زیادی می‌خواهد، کار شخص نیست و نیازمند تیم محتوایی و فنی مجربی از عکاس و تصویرگر و گرافیست است.

*فرهنگ‌نامه قم تولید شود

طلایی افزود: کارهای روی زمین مانده، زیاد است و کاش به جای ترجمه آثار، تولید کنیم؛ همین شهر قم نیازمند فرهنگ‌نامه است، حتی یک اینفوگرافی درباره اماکن گردشگری و تاریخی این شهر وجود ندارد.

وی تصریح کرد: قم بهترین هنرمندان تصویرگر را دارد و می‌توانند بهترین اینفوگرافی‌ها و آثار را درباره این شهر تولید کنند و شهرداری نیز از آنان حمایت کند.

مدیر مسئول انتشارات طلایی در خصوص اینکه چرا فرهنگ‌نامه‌های ایران به زبان‌های روز دنیا ترجمه و به کشورهای خارجی عرضه نمی‌شوند، گفت: این نگاه را «کینگ فیشر» و «بریتانیکا» دارند که تمام آثارشان در کشورهایی اروپایی وجود دارد؛ بعضی از کتاب‌های ما را حتی کشورهای عربی می‌توانند داشته باشند ولی در کشور ما کسی نیست که پیگیر این مسائل باشد.

طلایی ادامه داد: من ناشر خیلی هنر کنم روی محتوا و گرافیک کار وقت بگذارم، متأسفانه انجمن‌ها و آژانس‌های کتاب در ایران به گونه‌ای فعال نیستند که آثار ایران را به دنیا معرفی کنند؛ ما باید به این فهم برسیم که آثار خودمان را با نگاه شرقی به دنیا معرفی کنیم.

وی افزود: گرافیک تاجیکستان به مانند سی سال قبل ماست اما رئیس‌جمهور این کشور دستور داده در هر خانه باید یک شاهنامه باشد و به نظر من، داشتن فرهنگ‌نامه هم برای همه افراد لازم و ضروری است.

*فرهنگ‌نامه‌های ایرانی در دنیا عرضه شود

مدیر مسئول انتشارات طلایی تصریح کرد: اگر رایزنان فرهنگی ما فعال و دغدغه‌مند بودند می‌توانستند فرهنگ‌نامه‌های ایرانی را به کشورها معرفی کرده و برای ناشران داخلی هم انتفاع اقتصادی خوبی داشت.

خاطرنشان می‌شود نشست‌های فرهنگی کتاب‌فروشی «دنیای کتاب» تا جمعه ۳۰ آبان‌ماه ادامه دارد و این کتاب‌فروشی هر شب ساعت ۱۸ پذیرای اهالی فرهنگ و ادبیات است و همچنین در قالب طرح «پاییزه کتاب» نیز تمامی علاقه‌مندان می‌توانند تا ۳۰ آبان‌ماه از تخفیف ۲۵ درصدی خرید کتاب بهره‌مند شوند.