شهر بیست/ سرویس فرهنگ و هنر _ جواد بخشی: هر سال، ۳۰ مرداد به عنوان روز جهانی مسجد گرامی داشته می‌شود. انتخاب این روز به واقعه تلخ آتش‌سوزی مسجدالاقصی در سال ۱۳۴۸ بازمی‌گردد؛ هنگامی که یک شهروند اسرائیلی این مسجد را به آتش کشید و احساسات مسلمانان سراسر جهان را جریحه‌دار کرد. در سال ۱۳۸۴ به پیشنهاد جمهوری اسلامی ایران و تصویب سازمان کنفرانس اسلامی، این روز به عنوان روز جهانی «مسجد» نام‌گذاری شد تا فرصتی برای یادآوری نقش مساجد در هویت اسلامی و اهمیت آن‌ها در زندگی اجتماعی مسلمانان باشد.

مسجد در فرهنگ اسلامی، فضایی مسقف برای عبادت است که در آن محراب جهت قبله را نشان می‌دهد. افزون بر این، مساجد بسته به دوره تاریخی و اهمیت‌شان می‌توانند بخش‌هایی همچون گنبدخانه، شبستان، ایوان، صحن، سردر، رواق، هشتی، مناره، مقصوره و منبر داشته باشند. در این میان، مسجد جامع معمولاً بزرگ‌ترین و مهم‌ترین مسجد هر شهر به شمار می‌آید؛ جایی که نماز جمعه، تجمعات مذهبی و حتی رویدادهای اجتماعی برگزار می‌شود.

در شهر قم دو مسجد به عنوان مسجد جامع شناخته می‌شوند؛ نخست مسجد جامع قم که در خیابان آذر و در مجاورت مدرسه جهانگیرخان واقع شده و دیگری مسجد امام حسن عسکری(ع)، معروف به مسجد جامع عتیق که در نزدیکی حرم حضرت معصومه(س) قرار دارد. این دو مسجد از قدیمی‌ترین مساجد قم به شمار می‌روند، اما برای تعیین این‌که کدام‌یک قدیمی‌تر است، باید به دو نکته توجه کرد: زمان احداث اولیه و قدمت بنای فعلی.

اگر معیار، زمان احداث اولیه باشد، مسجد امام حسن عسکری(ع) احتمالاً قدیمی‌ترین مسجد قم به شمار می‌آید. برخی پژوهشگران احتمال می‌دهند که این محل همان مکانی است که در تاریخ قم به عنوان نخستین مسجد از آن یاد شده و گفته می‌شود در قرن اول هجری بر جای یک آتشکده بنا شده است. افزون بر این، بر اساس باور عمومی مردم قم، بنای اولیه این مسجد در قرن سوم هجری و به دستور امام حسن عسکری(ع) احداث شده است.

اما اگر معیار، قدمت بنای فعلی باشد، شواهد تاریخی بر قدیمی‌تر بودن مسجد جامع قم دلالت دارند. بنای موجود این مسجد عمدتاً به دوران سلجوقی، صفوی و قاجاری تعلق دارد که کهن‌ترین بخش آن، یعنی گنبدخانه، در عصر سلجوقی ساخته شده است. در مقابل، بنای کنونی مسجد امام حسن عسکری(ع) بیشتر حاصل دوره‌های صفوی، قاجاری، پهلوی و جمهوری اسلامی است و قدیمی‌ترین قسمت آن، یعنی ایوان جنوبی، به عصر صفوی بازمی‌گردد که در سال‌های اخیر نیز مورد مرمت اساسی قرار گرفته است.

در هر حال، مسجد جامع قم و مسجد امام حسن عسکری (ع) از قدیمی‌ترین مساجد شهر قم هستند که همواره مورد توجه بوده‌اند و ثبت آن‌ها در فهرست آثار ملی در دوره پهلوی گواهی بر این ادعا است. هرچند نماز جمعه در این دو مسجد برگزار نمی‌شود، اما نقش‌شان در فعالیت‌های مذهبی، سیاسی و اجتماعی همواره پررنگ بوده است؛ به گونه‌ای که هر یک بازتاب‌دهنده بخشی از فرهنگ قم به حساب می‌آیند.

روز جهانی مسجد تنها یک یادبود تاریخی نیست، بلکه مجالی برای بازاندیشی در نقش و کارکرد مسجد در زندگی امروز مسلمانان است. مسجد در طول تاریخ، فراتر از مکانی برای عبادت بوده‌ و به عنوان پایگاهی برای تعلیم و تربیت، رسیدگی به امور محرومان و حتی تصمیم‌گیری‌های مهم سیاسی عمل کرده‌ است. گرامیداشت این روز یادآور جایگاه واقعی مسجد در جوامع امروز به عنوان محور معنویت، اخلاق و همبستگی است.