شهر بیست/ سرویس فرهنگ و هنر _ جواد بخشی: ادیب‌الممالک فراهانی، متخلص به امیری، از شاعران و روزنامه‌نگاران برجسته دوره قاجار بود. او در دستگاه‌های اداری و فرهنگی زمانه‌اش نقش فعالی داشت و با دریافت لقب «ادیب‌الممالک» از مظفرالدین‌شاه، جایگاه خود را در دربار رسمی‌تر کرد؛ اما نه برای ستایش قدرت، بلکه برای ستایش اندیشه و نقد زمانه.

زبان شعر و نثر ادیب‌الممالک، آمیزه‌ای از سنت ادبی کهن و روح انتقادی عصر مشروطه بود. اما مهم‌ترین جلوه میراث او در تحول نثر فارسی است؛ وی با راه‌اندازی و سردبیری روزنامه ادب، جزو نخستین کسانی بود که زبان مطبوعات را از نثر سنگین و منشیانه، به نثری مردمی و اجتماعی نزدیک کرد. نثر او صریح، گزنده، گاه طنزآلود و همواره روشنگر بود.

ادیب‌الممالک در یکی از غزل‌هایش، رفتن خواب از چشم عاشق را به فرار آب از کویر حوض سلطان تشبیه می‌کند: «خواب از مژه‌ام گریخت چون آب / از شمر، کویر حوض سلطان». درخشش این بیت، تنها در اغراق عاشقانه‌اش نیست، بلکه در بهره‌گیری از جغرافیای آشنای حوض سلطان برای مخاطب بومی است.

حوض سلطان که در نزدیکی قم قرار دارد، این‌بار نه در نقشه‌ها و سفرنامه‌ها، بلکه با ظرافتی ادبی، وارد حافظه‌ شعر فارسی شده است. تشبیه شاعرانه‌ای که نشان می‌دهد چگونه حتی جغرافیای خشک هم می‌تواند در ذهن یک روزنامه‌نگار شاعر، به استعاره‌ای برای بی‌خوابی، بی‌قراری و رنج بدل شود.

امروز، هفدهم مرداد، روز خبرنگار، شاید زمان آن است که این پیوند را از نو ببینیم؛ پیوند میان جغرافیا، شعر و مسئولیت اجتماعی. ادیب‌الممالک فقط شاعر نبود، او روزنامه‌نگاری بود که زبان را سلاح آگاهی کرد و با واژه‌هایی گاه عاشقانه، گاه سیاسی، گاه اجتماعی، حقیقت را در روزنامه‌ها جاری ساخت.

در این روز، یاد کنیم از آنان که چشم‌شان خواب نمی‌برد؛ نه از بی‌قراری عاشقانه، بلکه از دغدغه آگاه‌سازی. خبرنگارانی که شب و روزشان یکی است، چون وجدان بیدار جامعه‌اند. و یاد کنیم از حقیقت‌جویی‌شان که چون آب در کویر، کمیاب اما حیاتی است؛ همان‌ها که در دل تاریکی‌ها، به‌دنبال جرعه‌ای روشنایی‌اند.